Cb.35 Na hOrgáin Céadfacha

Slides:



Advertisements
Similar presentations
You can type your own categories and points values in this game board. Type your questions and answers in the slides we’ve provided. When you’re in slide.
Advertisements

Tonnta agus Tonnghluaisne (Wave Motion).
Cb. 17 Crosáil Ghéiniteach
Solas.
Mo Theaghlach Eacnamaíocht Bhaile
An tAer.
Solas.
Cb.34 Freagairt Ainmhithe ar Spreagadh * An Córas Néarógach
Gnáthóga.
Níl aon Ní Le Cathal Ó Séarcaigh.
Laghdaigh Athúsáid Athchúrsáil.
Buntáiste an dátheangachais Réamhphlé 1
Domhantarraingt.
Leictreachas.
Tútancáman.
Iompar sa Bhláthphlanda
Snáithe 2: Céimseata Shintéiseach Geostiallacha & CD an Scoláire
Scoil & brú Réamhobair A. An féidir leat an leagan Gaeilge a aimsiú de na focail seo? Recession: _____________ Water safety: _____________ Rescue.
Samhain – Tugaimid chun cuimhne.
Bláth na hóige Réamhobair
An Tábla Peiriadach.
Eanáir 2005 Comhrá I - Rang 1.
Prós Garry Bannister 11/30/2018.
Gaeilge, A-Leibhéal LÁ SCANNÁNAÍOCHTA NICILT 2015
Giotto Di Bondone Iodáil / Flórans.
Céimeanna sa Chailleadh
Éalú ó Éigeandáil Cad é a Thabharfá Leat?
Roinn na Gaeilge Coláiste Choilm
Nuair a bhí mé i mo dhéagóir
An Córas Imshruthaithe 26&27
Cén saghas duine tú? Réamhobair
Solaid, Leachtanna agus Gáis
Fuinneamh.
Fuaim.
Roinnt Fíricí: Ainm eile le haghaigh ‘Lá na Pancóige’ é ‘Máirt na hInide’. Ciallaionn an focal ‘Inid’ maithiúnas a thabhairt ar dhuine, inar féidir le.
Clare Sa Spéir Gearrscannán.
Atáirgeadh Gnéasach sa Duine
An Grianchóras.
Caibidil 18 Solas.
Crith Talún.
Seanghrianghraif.
Heorastaic.
Ísle brí réamhphlé Beidh tú ag léamh litir a scríobh daltaí san Idirbhliain i bPobalscoil Chorca Dhuibhne chuig tuismitheoirí ag cur comhairle.
CÓRAS DÍLEÁ AN DUINE Aistear an bhia
Riospráid Cheallach: Suíomh - An Mhiteacoindre.
Sruth Leictreachas.
Cb. 21 Monera- na BAICTÉIR Staphlococcus Bacteria in the nose. Coloured scanning electron micrograph (SEM) of bacteria (green) on the surface of the nasal.
Cathracha na hÉireann.
Copyright © John O’Connor For non-commercial purposes only….. Enjoy!
3 Aonad Bhitheolaíochta mar a leagtar amach sa leabhar:
Uisce.
LárAonad Próiseála (LAP)
Ábhair Scoile Réamhobair 1
22:14.
Aiste Meabharghalair.
Prós Garry Bannister 2/23/2019.
Brú staidéir (múinteoir) Réamhphlé
Ní Fhanann Rud Ar Bith Mar a Bhí
Creatlach a chuideoidh leat an t-athrú a láimhseáil
Ríomhairí agus an tsochaí
Difir Poitinseal(V) Aonad Volt V
Teaghráin.
Bunscoil vs. Meánscoil Ar ball, beidh tú ag éisteacht le Pádraig, dalta ó Phobalscoil Chorca Dhuibhne, ag labhairt faoi na difríochtaí atá idir an saol.
Ceacht: Aer The first slide has two options – This is the second option.
Córas Cosanta an duine Macrophage (fuil chill bána)
Cb.22Ríocht na bhFungais.
Iris na Scoile Réamhobair
Ríomhchlárú loighce.
Laghdaigh Athúsáid Athchúrsáil.
Winston Churchill Fíricí
Presentation transcript:

Cb.35 Na hOrgáin Céadfacha

5 Príomh bhaill chéadfacha Boladh, Blaiseadh, Tadhall, Radharc, &Éisteacht. Faigheann an inchinn teachtaireachtaí óna néarón chéadfacha de bharr spreagtha ón timpeallacht. Spreagtha Near ríog Inchinn Freagairt

Orgáin Céadfacha Sna ainmhithe- cabhrú leo eolas a bhailiú faoin timpeallacht inmheánach & seachtarach. Grúpa de ghabhdóirí (receptors) céadfacha suite i dteannta a chéile a bhíonn san orgán céadfach. In orgán céadfach bíonn bailiúchán de ghabhdóirí ann a bhíonn oiriúnaithe do chineál spreagadh amháin.

Gabhdóirí Ceadfach Rangaítear na horgáin céadfacha de réir an cineál spreagadh a bhraitheann siad. Eisghabhdóirí: Braitheann siad spreagadh seachtarach m.sh. solas, fuaim, boladh, teas. Ionghabhdóirí: Braitheann siad spreagadh inmheánach m.sh. an hipeatalamus a bhraitheann athraithe i bpóitéinseal osmóiseach na fola, an medulla oblongata a bhraitheann leibhéal CO2 na fola. Féinghabhdóirí: Braitheann siad eolas faoi shuíomh an choirp m.sh. sa chluas, matáin, teannáin, ballnaisc.

1.Boladh agus 2.Blas: Feidhmíonn céadfa an bholadh & an bhlais cosúil le chéile & i gcomhpháirt le chéile go minic. I gceachtar cás tuaslagtar ceimiceáin a bhíonn san aer nó i mbia sa scannán boltanach tais a chlúdaíonn an teanga nó an srón   Tá réigiúin ar leith den teanga a bhraitheann blais ar leith i.e. milis, géar, searbh srl..

3.Tadhall- An Craiceann Céadfá ginearálta é seo. Suite sa chraiceann. Feidhmeanna: cosaint, eisfhearadh, osmarialú /teocht agus baill céadfach) Aithníonn an inchinn roinnt spreagtha ón gcraiceann a bhaineann le brú, teas, tadhall, fuacht & pian.

Matán ardaitheach ribí Tadhallgabhadóir Faireog gheireach Pór Allais Ducht allais Dermis Faireog Allais Fíochán saille

Cúpla firicí! Fasann gruiag níos tapúla I fír ná I mná Tá an méid ceanna falacil gruaige ag daoine & ag chimpanzees Déantar craiceann ‘nua’ gach 27-28 lá le méan 1000 craiceann nua I rith do saol Tá an craiceann is tanaí le fáil cén áit sa corp????

4. Éisteacht Orgán: Cluas Feidhm: éisteacht & cothromaíocht. (2 gabhdóirí difrúile sa chluas) Struchtúr: 3 chuid An chluas seachtrach - líonta le aer An chluas lár - líonta le aer An chluas inmheánach - líonta le limfe

Canálacha Leathciorcalacha Cluasín Néaróg aireachtála 1.Casúirín 2.Inneoin Cochla Feadán óstach Canáil na cluaise 3.Stíoróip Tiompán na cluaise Fuinneog ciorcalach

(i) An chluas seachtrach Cluaisín –Déanta as loingeáin don chuid is mó. Feidhm: piocadh suas fuaim thonnta & iad a sheoladh isteach 2. Canáil seachtrach éisteachta - canáil líneáilte le ribí & chéir. Feidhm: Iompar na creathanna go dtí tiompán na cluaise.

Critheann an tiompáin de bharr creathanna aer. (3) Tiompán na cluaise: Scannán tarraingthe trasna an chanáil a roinneann an cluas seachtrach ón chluas láir. Critheann an tiompáin de bharr creathanna aer. Bíonn an bhrú aer cothrom ar 2 thaobh tiompáin na cluaise. Tarlaíonn seo de bharr an feadán eostach. ‘This narrow tube is called the Eustachian tube, when you swallow the tube opens and a small bubble of air is able to move causing a ‘pop’. Rapid altitude changes in planes make the ‘pop’ much more noticeable due to bigger differences in pressure.’

(ii) An chluas lár 2 chuid: Feadán eostach & cnámhóga na cluaise (casúirín, inneoin, stíoróip) Casúirín Inneoin Stíorip ‘Wonders of life’ epi.2 30mins in Tiompán Fuinneog ubhach Fuinneog ciorclach (i)Feadán Eostach: Oscailt idir cluas & scórnach. Dúnta de gnáth ach osclaíonn sé nuair atá tú ag slogadh & méanfach (yawn) Feidhm: Cothromaítear brú an aer idir 2 thaobh de tiompán na cluaise.

(ii) Cnámha na cluaise: 3 cnámh beaga sa chluas láir a sheolann na creathanna trasna an cluas láir & ardaítear méad an na creathanna. Casúirín – ceangailte le tiompán na cluaise. Piocann sé na creathanna suas ón tiompán Inneoin –nasc idir an casúirín & an stíoróip. Seoladh na creathanna ar aghaidh. Stíoróip – ceangailte den fhuinneog ubhach. Ardaítear méid na creathanna toisc go bhfuil an scannán seo (an fhuinneog ubhach) níos lú ná tiompán na cluaise. Téann an fhuinneog ubhach go dtí an cochla. Tá ________ idir na cnámha & _________ a coimeádann na cnámha ina n-áit. Wonders of life epi2 (33sh in)

(iii)An chluas inmheánach Cochla & na canálacha leathchiorcalacha An Cochla: Feadán cornaithe lán de leacht. Athraítear creatha fuaime go néar-ríoga cuirtear an leacht ag crith, tarraingíonn an leacht ar ghruaig-chealla chun go gcloistear fuaim. Na Canálacha Leathchiorclacha: Trí chanáil lán de leacht atá ingearach le chéile. Gluaiseann an leacht sna canálacha, tarraingíonn sé ar ghruaig-chealla,cuireann sé seo néar-ríoga go dtí an inchinn le eolas faoi chothromaíocht an choirp http://www.youtube.com/watch?v=DWue7byOsjc ‘How we hear’

Éisteacht: http://www.youtube.com/watch?v=7O-adw-HyrQ Tagann creathanna go dtí an chochla ón stíoróip. Téann na creathanna tríd an fhuinneog ubhach & fabhraíonn tonnta bhrú i limfe an cochla. Spreagann na tonnta gabhdóirí sa cochla. (24,000 ribe cealla leagtha amach ina 2 sraith) Seolann na gabhdóirí near ríoga inchinn – (néaróg aireachtála (auditory/cochlear) Ligeann an fhuinneog ciorclach do na tonnta bhrú dul amach ón cochla isteach i aer an chluas láir

Cothromaíocht: Suíomh- Tugann na canálacha leathchiorclacha eolas faoi shuíomh & chothromaíocht an choirp.  Trí chanáil ingearach le chéile lán de leacht. De réir mar a ghluaiseann an corp, gluaiseann an leacht sna canálacha. Tarraingíonn an leacht ar ghruaig-chealla. Bunaíonn sé seo near-ríoga sa néaróg aireachtála a sheoltar go dtí an ceirbrín. Néaróg aireachtála

Fadhbanna Éisteachta Bodhaire Má dhéantar dochar do na gruaigchealla sa chochla, cnámha nó do thiompán na cluaise éiríonn an duine bodhar. Conas? Déanann fuaim leanúnach níos mó ná 90 dB an dochar seo thar am. Déanann fuaim níos mó ná 140 dB an dochar seo láithreach.

5. Radharc Faireog deora 1.Scléara 2.Coróideach Loinn uisciúil 3.Reitine Choirne Mac Imreasc Foibhé Loinn Gloinní Lionsa Caochspota ‘blindspot’ Inteachán/seall/imreasc! Ballnaisc crochta Néaróg Optach Matán Fabhránach Matán

Codanna den súil: 3 príomh straith: http://www.youtube.com/watch?v=gvozcv8pS3c 3 príomh straith: An Scléara: Clúdach righin, seachtarach, bán. An Coróideach: Sraith dorcha, láir de chlúdach na súile. Meilinin chun gathanna UV a scagadh. Soláthar mór fuileadáin ann chun an súil a chothú. An Reitine: An pháirt inmheánach de chlúdach na súile. Bíonn slait agus cóin (gabhadoirí) ann a bhraitheann solas -dubh & bán (slait), daite (cóin).

Chun tosaigh sa súil: An Coirne: An chuid tosaigh trédhearcach den scléara chun solas a scaoileadh isteach sa tsúil. Inteachán (iris): Cuid daite os comhair an lionsa, bíonn an lí meilinin iontu uaireanta (seachas súile goirme) Cuid leanúnach den chóiróideach. Mac Imreasc (pupil): Poll i lár an inteachán le matán chiorclacha & matán ghathacha. Rialaíonn sé an méid solais a théann isteach sa tsúil (dubh) Athraíonn an cruth de bharr an déine solas

An Lionsa: Fócasú solas ar an reitine. An Matán Fabhránach: Páirt thiubh den choróideach a rialaíonn cruth an lionsa. Ballnasc Crochta: Coimeádann sé an lionsa in áit. Lionn Uisciúil: Leacht idir an lionsa agus an coirne.

Ag cúl an tsúil: An Lionn Gloiní: Substaint glóthúil idir an lionsa agus an reitine a chabhraíonn struchtúr sféarach na súile a choimeád. An Néaróg Optach: Tugann sí teachtaireachtaí ó na slait agus na cóin go dtí an inchinn. An Caoch-Spota: Spota ar an reitine mar a bhfágann an néaróg optach an súil. Ní féidir solas a thiteann ar a bhrath toisc gan aon slait nó cóin a bheith ann. An Spota Buí /An Fóibhé: An Spota ar an reitine a thugann an radharc is géire má thiteann solas air. Bíonn an bailiúchán cóin is mó sa reitine anseo.

Faigh do Caoch-Spota! Cover your left eye and move yourself away from your screen or printout so that you are looking directly at the dot from some distance away. Keep looking directly at the dot and move towards it. As you do so, the cross will move away from you in the corner of your eye. At some point the cross will disappear! As you keep moving in, it will re-appear and continue moving out. If you move back and forth, you will see the cross appear and disappear

Gabhadóirí Solais sa _______ ‘colourized scanning electron micrograph (SEM) of rods and cones, showing the structure of the eye retina. Rods (green) are long nerve cells which respond to dim light, enabling images to be detected. Cones (blue) are shorter cone-like cells which detect colour’ Slata Cóin 120 milliún sa súil 6 milliún sa súil Ar fud an reitine Timpeallan fhoibhé Dubh & bán Dathanna Gabhdóirí solas na hoíche Gabhdóirí solas geal Níl an íomhá soiléir Tá an íomhá soiléir

Mais 28g ag súil amháin H.D súil Duine

Fadhbanna/ Máchaillí Coitianta Súl (1) Fad radharc (hipirmeatróipe): Meall na súile níos giorra ná mar a bhíonn sé de ghnáth. Bíonn deacracht ag daoine le fad radharc rudaí gar don tsúil a fheiceáil ach is féidir leo rudaí i bhfad uathu a fheiceáil. Cóiráil: Is féidir é seo a cheartú trí lionsaí dronnacha (convex) a úsáid.

(2) Gearr radharc(mhíóipe): Meall na súile ró-fhada ná mar a bhíonn sé de ghnáth. Fócasaítear na gathanna solais sula sroicheann siad an reitine. Bíonn deacracht ag daoine le gearr radharc rudaí i bhfad ón súil a fheiceáil ach is féidir leo rudaí i gar dóibh a fheiceáil. Cóiráil: Is féidir é seo a cheartú trí lionsaí déchusacha (concave) a úsáid.

Ceist (2006 g) Taispeántar gearradh ingearach trí chraiceann an duine sa léaráid seo. (i) Ainmnigh na codanna A, B, C agus D sa léaráid. (ii) Is inteirm an duine daonna. Céard a chiallaíonn sé sin? (iii) Céard é príomhfhoinse an teasa i gcorp na hinteirme? (iv) Déan cur síos ar ról D maidir le teocht an choirp. (v) Céard a tharlaíonn do na hartairí beaga (artairíní) sa chraiceann nuair a thiteann an teocht sheachtrach? B C D A

Ceist 2009 15 (b) (á) Taispeántar súil an duine sa léaráid. Ainmnigh na codanna lipéadaithe V, W, & X Tabhair na feidhmeanna atá ag na codanna Y agus Z. (iii) 1. Ballnaisc chrochta 2. Cóin 3. Néaróg optach 4. Inchinn. Tabhair breac-chuntas ar róil aon trí cinn díobh sin thuas sa radharc. (iv) Mínigh an chaoi a n-oibríonn an seall/inteachán. (v) Mol cúis gur fearr péire súl a bheith ag duine seachas bheith ar leathshúil. Z V W Z Y V